Thứ 6, ngày 15 tháng 11 năm 2019

 

BÀI GIẢNG, KIẾN THỨC CƠ BẢN VỀ Y HỌC
Hướng dẫn về công tác phòng chống bệnh dại trên người
In bài viết
24-3-2017
Bệnh dại là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus dại gây ra, khi đã mắc bệnh dại thì tỉ lệ tử vong là 100%. Tuy nhiên, bệnh dại có thể hoàn toàn chủ động phòng chống được.
Hướng dẫn về công tác phòng chống bệnh dại trên người

Để chủ động phòng chống bệnh dại ở người, tiến tới khống chế và thanh toán bệnh dại tại Việt Nam vào năm 2020, ngành y tế đã và đang tiếp tục củng cố, nâng cấp các điểm tiêm phòng, cung ứng đủ vắc xin, huyết thanh kháng dại để thực hiện tiêm phòng dại đối với người bị súc vật nghi dại cắn; tổ chức tốt công tác khám, tư vấn, chỉ định tiêm phòng dại và đảm bảo 100% người bị súc vật nghi dại cắn được tiêm phòng dại theo quy định của Bộ Y tế.

Năm 2016 cũng là năm thứ 10 các nước trên thế giới tổ chức "Ngày thế giới phòng chống bệnh dại 28/9".

1. Đặc điểm chung của bệnh dại

Bệnh dại là bệnh viêm não tủy cấp tính do vi rút dại (Rhabdovirus), lây truyền từ động vật sang người chủ yếu qua vết cắn của động vật mắc bệnh.

Ổ chứa vi rút dại trong thiên nhiên là động vật có vú máu nóng như chó sói, chó rừng, chó nhà, mèo, chồn, cầy, cáo và động vật có vú khác. Ở Việt Nam, chó là nguồn truyền bệnh dại chủ yếu. Sau khi bị chó dại cắn, thời gian ủ bệnh thường từ 1-3 tháng. Thời gian ủ bệnh phụ thuộc vào tình trạng nặng nhẹ của vết cắn, vị trí vết cắn có liên quan đến nơi có nhiều dây thần kinh, khoảng cách từ vết cắn đến não, số lượng vi rút xâm nhập. Vết cắn càng nặng và gần thần kinh trung ương thì thời gian ủ bệnh càng ngắn.

2. Dịch tễ học bệnh dại

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế thế giới, bệnh dại phổ biến trên toàn thế giới. Mỗi năm có trên 10 triệu người bị súc vật dại hoặc nghi dại cắn phải điều trị dự phòng bằng vắc xin dại, có khoảng 60.000 - 70.000 người chết do bệnh dại, phần lớn được báo cáo từ các nước thuộc vùng nhiệt đới, nơi có 3/4 dân số thế giới sinh sống.

Tại Việt Nam, bệnh dại lưu hành và phát triển ở hầu hết các tỉnh, thành phố. Theo ghi nhận của Cục Y tế dự phòng, mỗi năm ở nước ta có hàng trăm trường hợp bị lên cơn dại dẫn đến tử vong. Năm 2011 có 110 trường hợp, năm 2012 có 98 trường hợp, năm 2013 có 102 trường hợp, năm 2014 có 66 trường hợp, năm 2015 có 78 trường hợp. Riêng 4 tháng đầu năm nay, nước ta đã có 26 trường hợp lên cơn dại và tử vong. Nguyên nhân do số lượng chó nuôi nhiều, việc quản lý đàn chó nuôi chưa chặt chẽ, tỷ lệ tiêm phòng đàn chó còn thấp. Các trường hợp tử vong hầu hết do không tiêm phòng vắc xin sau khi bị chó dại cắn.

Tại Kon Tum, trong 4 tháng đầu năm 2016, đã có 120 người đi tiêm phòng dại tại Trung tâm Y tế dự phòng, giảm 40% so với cùng kì năm 2015 (167 người), không có trường hợp tử vong do bệnh dại .

3. Triệu chứng lâm sàng

3.1. Biểu hiện của chó nghi dại: Thường chia làm 2 thể:

3.1.1 Thể dại điên cuồng chia làm 3 thời kỳ

- Thời kỳ mở đầu của bệnh: Chó thay đổi thói quen thường ngày, bứt rứt khó chịu hoặc ngược lại vui vẻ, vồn vã hơn, cắn liếm tay chân.

- Thời kỳ kích thích: Chó biến đổi về thần kinh, chạy lung tung, hoảng loạn, thấy bóng là vồ, tiếng sủa thay đổi, khản đặc hoặc ồ ồ, cuối cùng rống lên như tiếng hú, trễ hàm, thè lưỡi ra ngoài, chảy nhiều nước dãi, mắt đỏ. Chó không đi lại được, bụng thóp, sợ gió, sợ nước.

- Thời kỳ bại liệt: Chó mệt lả và bại liệt, nằm va vật, trễ hàm, chảy rớt dãi, rối loạn tiêu hóa, kiệt sức rồi chết.

3.1.2. Thể bại liệt

Chó buồn bã, thích nằm trong bóng tối, hàm trễ, lưỡi thè ra ngoài, nước bọt chảy tự do. Chó bị liệt cơ vòng không nhai, không nuốt và không cắn sủa được.

Mèo ít bị dại hơn ở chó. Nếu mèo bị bệnh dại thì cũng có các triệu chứng gần thể bại liệt của chó, nhưng thích lánh hẳn vào chỗ tối. Mèo bị dại rất nguy hiểm.

3.2. Biểu hiện của bệnh dại trên người

Người mắc bệnh dại có các biểu hiện hội chứng viêm não tuỷ cấp tính nổi trội bởi những triệu chứng kích động như sợ nước, sợ gió, sợ ánh sáng (thể dại điên cuồng) hoặc có trường hợp liệt (thể dại liệt), tiến triển tới hôn mê. Người bệnh thường tử vong sau 7- 10 ngày.

Cụ thể, khi người lên cơn dại thường có các triệu chứng lâm sàng được chia làm 2 thời kỳ:

- Thời kỳ tiền triệu: Khoảng 1- 4 ngày, triệu chứng kín đáo và thất thường như sốt, đau đầu, mất ngủ, có cảm giác ngứa, kiến bò chỗ vết cắn; lo âu, căng thẳng.

- Thời kỳ toàn phát: Lúc này người bệnh nhức đầu nhiều, buồn nôn, chóng mặt, lo âu cực độ, trạng thái kích thích và tăng cảm giác biểu hiện là sợ nước, sợ gió, ánh sáng, mùi lạ. Ngoài ra còn có các biểu hiện của rối loạn thần kinh thực vật như giãn đồng tử, tăng tiết nước bọt, nước mắt, vã mồ hôi, hạ huyết áp… Bệnh nhân thường tử vong trong vòng vài ngày sau khi lên cơn dại.

Đối với trẻ em, thường bị cắn ở mặt nên thời kỳ ủ bệnh ngắn và diễn biến nhanh chóng, tử vong sau 2- 3 ngày.

4. Các biện pháp dự phòng bệnh dại

Hiện nay chưa có thuốc gì có thể cứu sống bệnh nhân khi đã lên cơn dại. Do vậy, phòng bệnh là biện pháp duy nhất.

4.1. Dự phòng trước phơi nhiễm

- Tiêm vắc xin dự phòng bệnh dại cho những người có nguy cơ cao phơi nhiễm với vi rút dại như cán bộ thú y, nhân viên phòng thí nghiệm làm việc với vi rút dại, người làm nghề giết mổ chó, người dân và những người đi du lịch đến các khu vực lưu hành bệnh dại.

- Tiêm nhắc lại theo định kỳ: Áp dụng cho những người do công việc thường xuyên có nguy cơ tiếp xúc với vi rút dại và chỉ tiêm nhắc lại 1 liều khi xét nghiệm chuẩn độ kháng thể dại ở mức dưới 0,5UI/ml.

4.2. Điều trị dự phòng sau phơi nhiễm

Điều trị dự phòng nên được tiến hành càng sớm càng tốt sau khi bị phơi nhiễm, bao gồm: rửa vết thương, tiêm vắc xin phòng dại và sử dụng huyết thanh kháng dại nếu có chỉ định.

4.2.1. Xử lý vết thương

- Xối rửa kỹ tất cả các vết cắn/cào trong 15 phút với nước và xà phòng, hoặc nước sạch, sau đó sát khuẩn bằng cồn 45°-70° hoặc cồn i ốt để làm giảm thiểu lượng vi rút dại tại vết cắn. Có thể sử dụng các chất khử trùng thông thường như rượu, cồn, xà phòng các loại, dầu gội, dầu tắm để rửa vết thương ngay sau khi bị cắn.

- Không làm dập nát thêm vết thương hoặc làm tổn thương rộng hơn, tránh khâu kín ngay vết thương. Trường hợp bắt buộc phải khâu thì nên trì hoãn khâu vết thương sau vài giờ đến 3 ngày và nên khâu ngắt quãng/bỏ mũi sau khi đã tiêm phòng bế huyết thanh kháng dại vào tất cả các vết thương.

Tránh sử dụng các chất kích thích bôi vào vết thương như ớt bột, nước ép hoặc nhựa cây, axit hoặc kiềm; không băng bó, đắp thuốc kín vết thương; tuyệt đối không tự ý dùng thuốc nam để điều trị; nghiêm cấm việc giết mổ đối với động vật bị dại hoặc nghi dại.

- Tùy trường hợp cụ thể có thể sử dụng kháng sinh và tiêm phòng uốn ván.

4.2.2. Nguyên tắc điều trị dự phòng

- Chỉ định dùng vắc xin và huyết thanh kháng dại trong điều trị dự phòng bệnh dại tùy theo tình trạng động vật, hoàn cảnh bị cắn hoặc tiếp xúc với nguồn bệnh, vị trí bị cắn, số lượng, tình trạng vết cắn và tình hình bệnh dại trong vùng.

- Chỉ định điều trị dự phòng bệnh dại sau phơi nhiễm đối với những người chưa được tiêm phòng bệnh dại.

- Các vết thương do động vật hoang dã cắn cần xử lý và điều trị như đối với động vật bị bệnh dại. Nếu các con vật này được bắt ngay và làm xét nghiệm có kết quả âm tính với bệnh dại thì có thể dừng điều trị dự phòng.

- Các vết thương do động vật gặm nhấm, gia súc cắn thì xem xét chỉ định tiêm vắc xin dại mà không cần tiêm huyết thanh kháng dại.

- Sử dụng vắc xin phòng dại và huyết thanh kháng dại: Đường tiêm, lịch tiêm và liều lượng cần tuân thủ theo hướng dẫn của nhà sản xuất đã được Bộ Y tế Việt Nam cấp phép.

4.2.3. Phác đồ điều trị dự phòng sau phơi nhiễm cho người chưa tiêm phòng dại

- Điều trị huyết thanh kháng dại: Chỉ dùng cho các trường hợp bị cắn nặng như: Vết cắn rộng, sâu, nhiều vết cắn, bị cắn ở đầu, mặt, cổ, tay bởi một con vật có biểu hiện dại.

Yêu cầu: Tiêm càng sớm sau khi bị cắn càng có hiệu quả tốt. Tiêm trước khi tiêm vacxin.

Cách tiêm: Có 2 loại huyết thanh kháng dại:

+ Huyết thanh kháng dại khác chủng lấy từ ngựa đã miễn dịch cao. Tiêm miễn dịch 1 lần duy nhất 40 UI/kg nặng. Có thể tiêm quanh vết cắn.

+ Globulin miễn dịch, đồng chủng, đặc hiệu kháng dại. Tiêm bắp, vị trí ở mông một liều duy nhất là 20 UI/kg nặng.

- Tiêm vắc xin phòng dại:

Có nhiều loại vắc xin phòng dại, trong đó vắc xin dại tế bào là tốt nhất, đây là vắc xin an toàn và hiệu lực bảo vệ cao (Verorab, Ahayrab...). Có 2 phác đồ dưới đây được Tổ chức Y tế thế giới đồng ý và khuyến cáo sử dụng:

+ Phác đồ tiêm bắp: 0,5ml x 5 liều cho một đợt điều trị dự phòng vào ngày 0,3,7,14,28.

+ Phác đồ tiêm trong da: Liều đơn 0,1ml x 8 liều cho một đợt điều trị dự phòng vào ngày 0,3,7, mỗi ngày tiêm 2 liều đơn vào 2 vị trí khác nhau của vùng cơ delta; tiêm tiếp vào ngày 28 và ngày 90 kể từ mũi tiêm thứ 1, mỗi ngày 1 liều đơn vào cơ delta.

4.2.4. Điều trị dự phòng sau phơi nhiễm cho người đã tiêm phòng dại

- Nguyên tắc: Xử lý vết thương theo thường quy; không cần tiêm huyết thanh kháng dại; áp dụng 1 trong 2 phác đồ tiêm vắc xin phòng dại là phác đồ tiêm bắp hoặc phác đồ tiêm trong da.

- Tiêm lại đầy đủ phác đồ điều trị dự phòng sau phơi nhiễm đối với các trường hợp sau:

+ Những người đã tiêm phòng dại trước hoặc sau phơi nhiễm bằng vắc xin tế bào nhưng chưa đủ 3 mũi.

+ Những người đã tiêm phòng dại sử dụng vắc xin dại sản xuất trên mô não.

+ Bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS, những người bị ức chế miễn dịch do cơ địa hoặc do các nguyên nhân khác.

5. Truyền thông phòng chống bệnh dại

Để phòng chống bệnh dại, mỗi hộ gia đình, người dân cần hiểu rõ bản chất nguy hiểm của bệnh, có biện pháp phòng, chống bệnh dại trước và sau phơi nhiễm cho người và động vật. Tất cả các tổ chức, cá nhân nuôi, buôn bán, giết mổ, vận chuyển kinh doanh chó mèo, từng thôn xóm, xã, phường thực hiện tốt các biện pháp quản lý và phòng bệnh trên đàn chó nuôi theo hướng dẫn của cán bộ thú y, cam kết thực hiện 5 không:

1. Không nuôi chó, mèo không tiêm phòng dại;

2. Không nuôi chó, mèo chưa khai báo với chính quyền địa phương;

3. Không nuôi chó thả rông;

4. Không để chó cắn người;

5. Không nuôi chó, mèo gây ô nhiễm môi trường.

- Tuyên truyền cho những người có nguy cơ cao phơi nhiễm với vi rút dại thực hiện tiêm phòng trước phơi nhiễm và những người bị phơi nhiễm với động vật bị bệnh dại hoặc nghi mắc bệnh dại thực hiện điều trị dự phòng bằng vắc xin, huyết thanh kháng dại theo hướng dẫn của cán Bộ Y tế

- Đối với động vật bị dại, gia đình cần phối hợp cơ quan thú ý, chính quyền địa phương diệt ngay chó hoặc động vật lên cơn dại hoặc nghi mắc bệnh dại trong khu ổ dịch. Thực hiện tiêu hủy động vật bị mắc bệnh hoặc chết vì bệnh dại, vệ sinh, khử trùng tiêu độc vùng ổ dịch.

- Tất cả chó, mèo trong vùng dịch phải được nhốt, cách ly, theo dõi những con vật nghi mắc bệnh, nhiễm bệnh dại. Không được vận chuyển đưa chó mèo ra, vào vùng có dịch. Những người trực tiếp làm vệ sinh, khử trùng tiêu độc phải thực hiện đầy đủ biện pháp phòng hộ theo hướng dẫn của cơ quan thú y.

http://farm.vumon.vn/nihe/2015/10/06/poster-huong-dan-chi-dinh-dieu-tri-du-phong-benh-daijpg-2.jpg

Poster hướng dẫn chỉ định điều trị dự phòng bệnh dại theo Quyết định số 1622/QĐ-BYT ngày 8/5/2014 của Bộ Y tế về hướng dẫn giám sát phòng chống bệnh dại

BS Nguyễn Thị Vân – BS Nguyễn Thị Loan, Trung tâm Y tế Dự phòng tỉnh Kon Tum  
Số lượt xem:1946
Bài viết liên quan:
Icon  Điều trị hen phế quản
Icon  Bí tiểu sau sinh, sau mổ lấy thai
Icon  Hen phế quản
Icon  Bệnh đái tháo đường
Icon  Phòng chống rối loạn do thiếu I-ốt
Icon  Tài liệu đào tạo liên tục quản lý chất lượng bệnh viện
Icon  Tài liệu: Nuôi dưỡng trẻ nhỏ
Icon  Chương trình và tài liệu đào tạo liên tục quản lý chất thải y tế cho giảng viên
Icon  Chương trình và tài liệu đào tạo liên tục quản lý chất thải y tế cho nhân viên y tế
Icon  Chương trình và tài liệu đào tạo liên tục quản lý chất thải y tế cho nhân viên thu gom vận chuyển, lưu giữ chất thải y tế
THÔNG BÁO
VĂN BẢN MỚI BAN HÀNH
THÔNG TIN CHUNG
HÌNH ẢNH
VIDEO

 

Trang chủ        |      Đăng nhập      
TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ SỞ Y TẾ TỈNH KON TUM
 © Trang thông tin điện tử Sở Y Tế thuộc Cổng thông tin điện tử tỉnh Kon Tum - Giấy phép số 27/GP-BC, ngày 25/01/2006
    Quản lý và nhập tin: Sở Y Tế, số 808 - Phan Đình Phùng - TP Kon Tum.  
    Người chịu trách nhiệm chính: Đào Duy Khánh. Giám đốc Sở Y Tế tỉnh Kon Tum
    Điện thoại: 0260.3862351; Fax: 0260 3.863048 - 0260 3.861507; Email: soyte-kontum@chinhphu.vn
Phát triển: TNC